چند درنك كرديد در زمين * ( عَدَدَ سِنِينَ ) * از روى شمار سالها اين تميز كم استفهام است مراد آنست كه چند سال در دنيا زنده بوديد بر روى زمين و يا مرده در قبر * ( قالُوا ) * گويند در جواب * ( لَبِثْنا يَوْماً ) * درنك كرديم روزى * ( أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ ) * يا پارهء از روز اين استقصار ايشانست مدت لبث خود را در دنيا نسبت بخلود ايشان در آتش يعنى لبث دنيا را كوتاه شمرند نسبت بخلود در دوزخ و يا از هول آتش مدت لبث خود را در دنيا فراموش گردانيده باشند و يا آنكه چون در دنيا با سرور و تنعم بوده باشند و ايام سرور كوتاه مينمايد پس به جهت اين قايل اين قول شده باشند و يا آنكه مدت لبث منقضى است و منقضى در حكم معدوم است و اگر مراد لبث در قبور باشد پس چون كه در حالت موت طول مكث را نميتوان دانست هم چنان كه در حالت نوم مشاهده ميگردد از اينجهت گويند كه روزى يا بعضى از روز و ما بيش از اين نميدانيم * ( فَسْئَلِ الْعادِّينَ ) * پس بپرس اى پرسندهء زمان لبث ما را از شمار كنندگان يعنى از ملائكه كه حفظه اعمار و انفاس ما بوده اند يا از حسابى كه متمكن باشند از عد ايام آن اگر ميخواهى كه تحقيق آن كنى چه ما بجهة اشتغال بعقاب و عذاب از تذكر آن غافليم و احصاى آن نميتوانيم كرد پس حقتعالى بجهة توبيخ بر غفلت ايشان كه در دنيا بر آن بوده‌اند تصديق ايشان نمايد در اندك شمردن ايام لبث آن و در استقصار آن نسبت بخلود ايشان در دنيا از روى خطاب * ( قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ ) * گويد درنك نكرديد در دنيا * ( إِلَّا قَلِيلًا ) * مگر اندكى * ( لَوْ أَنَّكُمْ ) * اگر آنكه شما * ( كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ) * هستيد كه بدانيد كه ايام سرور قصير مينمايد يا تمام دنيا در جنب اخرت حقير است پس به جهت توبيخ بر تغافل ايشان گويد كه * ( أَ فَحَسِبْتُمْ ) * آيا مىپنداشتيد شما از فرط غفلت * ( أَنَّما خَلَقْناكُمْ ) * آنكه ما شما را آفريده‌ايم * ( عَبَثاً ) * در حالتى كه بازى كنندگانيم مصدر بمعنى فاعلست اى عابثين و يا نصب آن بر عليه است اى للعبث يعنى از براى بازى نه براى غرض و حكمتى * ( وَأَنَّكُمْ ) * و گمان برديد آنكه شما * ( إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ ) * بسوى ما بازگرديده نشويد براى مجازات اعمال استفهام براى انكار است يعنى شما را براى عبادت آفريديم و براى مكافات كردار در دار قرار نه بجهة عبث كه بر وفق مراد خود هر چه خواهيد كنيد و بر آن مجازات نيابيد و اين كلام در حكم دليلست بر بعث و ميتواند بود كه معطوف عليه آن عبثا باشد يعنى گمان ميبرديد كه ما شما را ايجاد كرده‌ايم تا آنكه بسوى ما بازگرديده نشويد در لطايف قشيرى مذكور است كه عبث مشغولى باشد به چيزى كه از حق باز دارد و خدا ما را از